Wizje w ciemności

Deprywacja sensoryczna często prowadzi do niezwykłych przeżyć wizualnych. Halucynacje wzrokowe pojawiają się u większości zdrowych osób w sytuacji, gdy wzrok nie otrzymuje wystarczającej ilości sygnałów ze świata – ze względu na przebywanie w ciemności, wyciemniającą opaskę na oczy, ale też jednorodną stymulację – jak przebywanie w śnieżycy w warunkach polarnych lub lot przez zachmurzoną przestrzeń.
Nie każdy doświadcza tego rodzaju doznań i mogą one mieć różne natężenie oraz poziom skomplikowania. Mogą pojawić się już po kilku godzinach odosobnienia, albo dopiero po kilku dniach. Wizje zazwyczaj odbierane są jako interesujące i przyjemne, choć czasem mogą też wzbudzać lęk. Występowanie tego rodzaju wizji jest powszechne i szeroko opisywane zarówno w tradycyjnych testach dotyczących praktyki medytacyjnej w ciemności, współczesnych relacjach uczestników odosobnień, oraz badaniach i publikacjach psychologicznych. Wizje ustępują szybko po zakończeniu pobytu w ciemności, a ich występowanie wyjaśnia się spontaniczną aktywacją kory wzrokowej mózgu przy braku sygnałów docierających z oczu. W tej serii artykułów opisywać będziemy aspekty niezwykłych doświadczeń wizualnych w ciemności, oraz prowadzone w tym obszarze badania.
W 2004 roku naukowcy powiązani z Uniwersytetem Harvarda zbadali występowanie doznań wizualnych i halucynacji w sytuacji kilkudniowego przebywania w ciemności.*
W eksperymencie uczestniczyło 13 zdrowych osób – bez problemów neurologicznych, psychiatrycznych ani okulistycznych. Było to 8 kobiet i 5 mężczyzn w wieku od 18 do 35 lat. Badani przez pięć dni (96 godzin) mieli założone specjalne wyciemniające gogle, które dodatkowo były obwiązane i zabezpieczone bandażem. Za pomocą dyktafonu rejestrowali w tym czasie swoje przeżycia. Uczestnicy eksperymentu nie wiedzieli, że celem nagrań jest zbadanie częstotliwości występowania halucynacji wzrokowych.
Badani podzieleni zostali na dwie grupy – 7 osób każdego dnia angażowało się w czynności związane ze zmysłem dotyku – przez cztery godziny dziennie uczyli się czytać alfabetem Braille’a. Oprócz tego przez dodatkowe dwie godziny wykonywali działania mocno angażujące dotyk – takie jak rzeźbienie w glinie, gry dotykowe lub puzzle. Druga grupa badanych (6 osób) nie uczestniczyła w żadnej z tych aktywności. 

10 osób (czyli 77% całej grupy) doznawało halucynacji wzrokowych, które mogły być zarówno proste (np. świetliste punkty) jak i złożone (np. twarze, krajobrazy, przedmioty). Nie było różnic w intensywności albo rodzaju wizji między grupą angażującą dotyk a grupą kontrolną.
Niezwykłe doznania najczęściej pojawiały się już po pierwszym dniu wyciemnienia, zaś uczestnicy eksperymentu zawsze zdawali sobie sprawę z ich nierzeczywistej natury.
U niektórych osób kompleksowość oraz wyrazistość wizji rozwijała się wraz z czasem trwania eksperymentu. Pojawianie się i znikanie obrazów było poza kontrolą osób badanych i pojawiały się one zarówno przy otwartych jak i zamkniętych oczach. Treść wizji była często zaskakująca i niepowiązana ze wcześniejszym doświadczeniem osoby.
Dla większości osób wizje ustały natychmiast po zakończeniu eksperymentu i zdemontowaniu bandaży oraz opaski zaciemniającej. Tylko u jednej z badanych niezwykłe doświadczenia pojawiały się jeszcze przez kilka godzin po zakończeniu badania.
Autorzy publikacji podają przykłady wizji, których doświadczali uczestnicy eksperymentu:
Osoba 1 – 29 letnia kobieta – po 12 godzinach zaciemnienia ujrzała zieloną twarz z wielkimi oczami. Doświadczenie wywołało lęk u osoby badanej.
Osoba 2 – 24 letni mężczyzna – doświadczał licznych i zróżnicowanych obrazów, które zaczęły się wyłaniać już po kilku godzinach eksperymentu i trwały jeszcze przez kilka godzin po jego zakończeniu. Były to błyski światła, lustra, lampy, drzewa, oraz całe scenerie i pejzaże. Pod koniec drugiego dnia wizje nabrały jeszcze większej intensywności a badany doświadczał ich w sposób ciągły. Były to skomplikowane scenerie, ornamentowane budynki, oraz kreskówkowe postaci.
Osoba 3 – 24 letnia kobieta – doświadczyła tylko jednej wizji, ujrzała postać Elvisa Presleya. 
Osoba 4 – 23 letni mężczyzna – już po kilku godzinach eksperymentu zaczął doświadczać obrazów oraz rozbłysków światła. Widział puzzle, które poruszając się zmieniały kształt oraz kolor. Czwartego dnia ujrzał trójkąt wypełniony kropkami, oraz duży znak X świecący się w tle.
Osoba 5 – 29 letnia kobieta – po 24 godzinach eksperymentu widziała świetlne okręgi. Drugiego dnia miała wrażenie, że jest w stanie widzieć własne ręce, które poruszając się pozostawiały świetlisty ślad. Doświadczała również jasnych figur półksiężyca poruszających się w przestrzeni.
Osoba 6 – 34 letni mężczyzna – doświadczał licznych wizji, które pojawiały się podczas słuchania Requiem Mozarta. Widział zarys obracającej się czaszki. Ujrzał również postać w ceremonialnej masce - wizja była niezwykle dokładna, a postać miała otwarte usta. Słuchając Requiem kolejny raz ujrzał starą kobietę o pomarszczonej twarzy oraz białych włosach. Kobieta zdawała się siedzieć na fotelu samolotowym. Później postać ta przemieniła się w twarz przypominającą mysz.
Osoba 7 – 20 letnia kobieta – czwartego dnia doświadczała rozbłysków światła na peryferiach pola widzenia. Relacjonowała też ogromną poprawę zdolności tworzenia wyobrażeń.
Osoba 8 – 20 letnia kobieta – doświadczała dużej ilości wizji, które rozpoczęły się już po 12 godzinach eksperymentu. Były to ewoluujące serie obrazów, przykładowo motyl przeradzający się w zachód słońca, a następnie w kwiat. Widziała również scenerie miast, kalejdoskopy, lwy, oraz zachody słońca. Wizje były niezwykle wyraziste i zdaniem badanej piękniejsze niż cokolwiek co widziała wcześniej w życiu.
Osoba 9 – 27 letni mężczyzna – doświadczał rozbłysków światła po 24 godzinach wyciemnienia, widział również pawie pióra oraz budynki.
Osoba 10 – 21 letnia kobieta – nalewając wodę do szklanki ujrzała dzbanek z którego ta woda była nalewana.
Większość doznań była dla badanych przyjemna oraz budziła ich zainteresowanie. W kilku momentach doznania stawały się uciążliwe albo budziły lęk. Część doznań była powiązana z aktualną sytuacją, jak oglądanie własnych rąk, lub dzbanka podczas nalewania wody. Inne wizje nie miały żadnego jednoznacznego związku z doświadczeniem osoby. Połowa osób badanych zaczynała doświadczać wizji już pierwszego dnia wyciemnienia.
W kolejnych częściach tej serii opiszę wyniki eksperymentów neurofizjologicznych związanych z odosobnieniami w ciemności, spekulacje dotyczące endogennego DMT, oraz wykorzystanie wizji w praktykach Buddyzmu i Yungdrung Bön.


* Merabet, L. B., Maguire, D., Warde, A., Alterescu, K., Stickgold, R., & Pascual-Leone, A. (2004). Visual Hallucinations During Prolonged Blindfolding in Sighted Subjects: Journal of Neuro-Ophthalmology, 24(2), 109–113. https://doi.org/10.1097/00041327-200406000-00003